Xác định và không xác định · Phần 2: Văn nói, ngữ điệu, dấu phẩy và lỗi hay gặp (Defining and non-defining (2))
Người học hay được dạy rằng phần không xác định chỉ dùng trong văn viết — thực ra văn nói vẫn dùng, chỉ là ít hơn. Khi nói, ta phân biệt bằng NGỮ ĐIỆU; khi viết, bằng DẤU PHẨY — dù văn bản thật hay lược dấu phẩy khi ngữ cảnh đã rõ. Cũng có những câu không hẳn xác định hay không xác định. Với người học, hiểu sai hiếm khi là vấn đề lớn; vấn đề hay gặp hơn là NÉ không dùng các cấu trúc này, và chọn sai đại từ quan hệ.
Ngữ điệu: một nhóm hay nhiều nhóm
| Câu | Đọc |
|---|---|
| A: Which laptop died? — B: The one which has been slow for months. | xác định: đọc liền một hơi, một nhóm ngữ điệu |
| My laptop, which has been slow for months, has finally died. | không xác định: ba nhóm, ngắt nhẹ ở hai dấu phẩy |
Văn bản thật hay lược dấu phẩy
| Câu (không có dấu phẩy) | Vì sao vẫn hiểu là không xác định |
|---|---|
| The festival ended with fireworks which could be seen from across the river. | chỉ có một màn pháo hoa; which… là thông tin thêm |
| This tea contains ginger which gives it a warm, spicy taste. | “ginger” đã rõ; which… giải thích thêm |
| Please find attached my invoice which I hope you will settle soon. | chỉ có một hoá đơn; which… là lời nhắn thêm |
Khi tự viết, bạn hãy GIỮ dấu phẩy cho phần không xác định — đó là lời khuyên an toàn và giúp ích cho người đọc.
Lỗi hay gặp
| Sai | Đúng |
|---|---|
| Hanoi, that is the capital, has many lakes. | Hanoi, which is the capital, has many lakes. |
| My mother who is a nurse often works nights. | My mother, who is a nurse, often works nights. |
| The museum, opened in 2010 is free on Sundays. | The museum, opened in 2010, is free on Sundays. |
| My father, he is a doctor, works at night. | My father, who is a doctor, works at night. |
| I’ll never forget Hoi An that I visited last year. | I’ll never forget Hoi An, which I visited last year. |
Đừng né: gộp câu cho gọn
| Dài dòng | Gọn hơn |
|---|---|
| I have a friend called Lan. She is a nurse. She lives in Hue. | My friend Lan, a nurse, lives in Hue. |
| We stayed in a hotel. The hotel was next to the beach. | We stayed in a hotel next to the beach. |
| The bridge was built in 1902. It is still in use today. | The bridge, built in 1902, is still in use today. |
Văn nói vẫn dùng phần không xác định
Dù ít hơn văn viết, văn nói vẫn dùng mệnh đề không xác định — nhất là khi nó đứng CUỐI câu.
- We missed the last train, which was really annoying. — Chúng tôi lỡ chuyến tàu cuối, bực thật.
- I lent my umbrella to Nam, who lent it to his sister, who lost it. — Tôi cho Nam mượn ô, Nam cho em gái mượn, rồi em gái làm mất.
Mệnh đề không xác định chen giữa chủ ngữ: hiếm hơn khi nói
Khi mệnh đề không xác định bổ nghĩa cho CHỦ NGỮ (chen vào giữa mệnh đề chính), nhất là khi nó dài, nó làm chậm thông tin chính nên ít gặp trong văn nói. Văn viết dùng nhiều; còn trong văn nói, nó thường ngắn.
- The city council, whose budget has been cut again this year, plans to close two libraries. — Hội đồng thành phố, vốn bị cắt ngân sách thêm lần nữa năm nay, dự định đóng cửa hai thư viện. (văn viết)
- Hoa, who’s our new manager, will call you back. — Hoa, quản lý mới của chúng tôi, sẽ gọi lại cho anh. (văn nói, ngắn)
Có trường hợp lưng chừng
Nhiều khi ranh giới rất rõ, nhưng cũng có câu không hẳn xác định hay không xác định. Đừng mất thời gian tranh cãi — điều quan trọng là người nghe hiểu đúng.
- There’s a spare key in the drawer by the door. — Có chìa khoá dự phòng trong ngăn kéo cạnh cửa. (xác định hay chỉ thêm chi tiết? cả hai đều được)
Ngữ điệu: xác định đọc liền, không xác định tách nhóm
Phần xác định thuộc về một nhóm từ lớn hơn, nên được đọc liền thành MỘT nhóm ngữ điệu. Phần không xác định thường thành một nhóm riêng, có thể ngắt nhẹ ở hai đầu.
- The one which has been slow for months. — Cái đã chạy chậm cả mấy tháng nay ấy. (đọc liền một hơi)
- My laptop, which has been slow for months, has finally died. — Cái máy tính của tôi, vốn đã chạy chậm mấy tháng nay, cuối cùng cũng hỏng hẳn. (ngắt nhẹ ở hai dấu phẩy)
Dấu phẩy: lời khuyên an toàn, dù văn bản thật hay lược
Sách ngữ pháp khuyên ngăn phần không xác định bằng dấu phẩy — một lời khuyên hợp lý, giúp bạn chọn đúng khi viết. Thực tế, tin tức, bao bì, sách sử, tiểu thuyết, thư từ… rất hay lược dấu phẩy khi ngữ cảnh đã rõ.
- This tea contains ginger which gives it a warm, spicy taste. — Trà này có gừng, khiến vị trà ấm và cay nhẹ. (không có dấu phẩy nhưng vẫn là thông tin thêm)
Đọc hiểu: hiếm khi là vấn đề
Ngữ cảnh (cùng với dấu phẩy hoặc ngữ điệu) thường đã cho thấy phần nào xác định, phần nào không. Có bỏ lỡ thì cũng hiếm khi hiểu sai nghiêm trọng; nếu thấy câu khó hiểu, hãy nhìn vào ngữ cảnh và dấu câu.
- Visitors who have tickets can go in now. — Khách có vé có thể vào ngay. (chỉ những người có vé)
Né tránh: hãy dùng các cấu trúc này
Người học hay né cụm đồng vị, cụm giới từ, mệnh đề phân từ… và chọn cách nói dài nhưng đơn giản về ngữ pháp. Khi sửa bài, hãy tìm những chỗ có thể gộp câu cho gọn.
- My friend Lan, a nurse, lives in Hue. — Bạn tôi là Lan, một y tá, sống ở Huế.
Mệnh đề quan hệ: sự khác biệt quyết định đại từ
Với phần lớn các dạng, bạn có thể để ngữ cảnh lo; nhưng với mệnh đề quan hệ thì PHẢI phân biệt, vì không dùng that trong mệnh đề không xác định. Bạn nên vững mệnh đề quan hệ xác định trước, rồi mới học loại không xác định.
- Hanoi, which is the capital, has many lakes. — Hà Nội, thủ đô của Việt Nam, có rất nhiều hồ. (không dùng that)
Lưu ý
- Một lỗi hay gặp của người Việt: viết “My father, he is a doctor, …” (thêm he) thay vì “My father, who is a doctor, …”.